نسخه اياصوفيا مسكويه را به عنوان مورخ چنين مىبيند : « وى كه از ريشه‌اى ايرانى برآمده است ، يكى از پيشروان تاريخنگارى به زبان تازى است . افزون بر اين ، اثرى كه از مسكويه بر جاى مانده است بر شالوده‌اى استوار است كه از نگاه روش شناختى با اصولى كه در نزد تاريخنويسان باختر زمين و مورخان پسين‌تر به كار بسته مىشود ، خويشاوندى نزديك دارد . مسكويه بر خلاف سلف شهير خود طبرى كه هدف عمده‌اش گردآورى مايه‌هاى تاريخى و ارائه همگى آنها بر سامانى شايسته بود ، بر آن شد تا تاريخش همچون ساختى اندام‌وار تصنيف گردد و از اين رهگذر ، انديشه‌هاى بنيادين چنان كه سراسر تصنيف را به هم مىپيوندد ، عنصرى آفريننده در سراسر اثر شود . در صفحات اين اثر عنصرى شخصى به چشم مىخورد كه جاى آن در ساير تصنيف‌هاى تاريخى اين مرحله خالى است . تجارب الامم ، آشكارا ، كارى است برآمده از ذهنى استدلالى كه در پرتو برداشتى و الا از هدف و وظيفه مورخ عمل مىكند . از اين‌رو ، مسكويه نسبت به مورخان پيشين و معاصران خويش كه به تازى نوشته‌اند ، برترى بزرگى نشان مىدهد . وى بدان خشنود نيست كه به گرد آورى مايه‌هاى تاريخى و ارائه آن در يك نظم گاه شناختى بسنده كند . چه وى بر اين باور است كه رويدادهاى گذشته با شبكه‌اى از شئون و مصالح بشرى به هم پيوند داشته است ، و در حقيقت ، تاريخ نيز ، چنان كه وى مىبيند ، همين است و در گزارش راستين آن خردمند چيزى خواهد يافت كه كانى از دانش ارجمند است . » [ 1 ] نكتهء ديگرى كه در كار مسكويه چشمگير است اين است كه وى تاريخ خود را در كمال بىطرفى نوشته است و چنان كه مارگليوث نيز اشاره مىكند ، وى در خدمت اميران و وزيران آل بويه مىزيسته و از نزديكان ايشان بوده است . از اين‌رو انتظار مىرفت كه در تاريخش ، ايشان را بىدريغ ستايش كند . ولى مىبينيم كه نه تنها از ايشان جانب نگاه

--> [ ( 1 ) ] متن انگليسى سخن كايتانى را نظر به نكته‌هايى كه در آن نهفته است . روى روكش جلد متن عربى تجارب الامم عينا نقل كرده‌ام ، چنان كه در مقدمهء عربى به عربى ، و در اين مقدمه به فارسى برگردانيده‌ام .